|
Spinoza’s drukker ontmaskerd
Van Spinoza’s
hoofdwerken – de Tractatus
theologico-politicus uit 1670 en de Ethica uit 1677 – was tot nu toe onbekend wie de drukker was.
Maar door het vergelijken van versierde drukletters en ornamenten konden
studenten boekwetenschap Trude Dijkstra en Rindert Jagersma onlangs
achterhalen dat achter het drukkerspseudoniem Henricus Künrath uit
Hamburg de Amsterdammer Israël de Paul (1630-1680) schuilgaat. Het is een
interessante ontdekking, omdat het iets zichtbaar maakt van Spinoza’s
netwerk. In het geval van Baruch de Spinoza
(1632-1677) was deze geheimdoenerij niet zonder reden. Spinoza hield er
inzake religie, bijbel en politieke ordening nogal afwijkende meningen op
na. En hoewel er in Nederland een toleranter intellectueel klimaat
heerste dan in veel omringende landen, werden boeken regelmatig verboden
en verbrand, auteurs en drukkers vervolgd, hetzij door stadsbesturen,
hetzij door een hogere overheid. Wie de constante stroom
Spinozaliteratuur in ogenschouw neemt kan zich alleen maar verbazen, dat
er nog altijd vondsten als deze worden gedaan. Het Belgisch tijdschrift Knack
stond er uitgebreid bij stil. Zie ook het uitvoerige Weblog
over Spinoza, Spinozisme en Spinozana.
|
|
Denker des Vaderlands
Dit is tot 23 mei
2013 Hans
Achterhuis. Op die dag namelijk gaat Achterhuis het stokje doorgeven
aan René Gude
(zie foto). In de Aula van het Utrechtse Academiegebouw (naast de
Domtoren) zullen beide denkers met elkaar het gesprek aangaan. Welke
onderwerpen verdienen de komende twee jaar de aandacht van de nieuwe
Denker des Vaderlands? Heeft Achterhuis nog een boodschap voor zijn
opvolger? Tijdens een heuse balkonscene zal Achterhuis in elk geval ’n
laatste gedachte meegeven aan het publiek. Ook Gude geeft er zijn
visitekaartje af. De feestelijke overdracht wordt georganiseerd door Studium
Generale in samenwerking met uitgeverij Lemniscaat, dagblad Trouw en de Internationale
School voor Wijsbegeerte (ISvW). Zie ook de website Denker des Vaderlands en Filosofie
Magazine met enkele videoclips met René Gude. De plechtigheid begint
om 20.00 uur en duurt tot 22.00 uur.
|
|
“Hoe raakt de mensheid uitgeroeid?”
Het einde van de
mensheid is traditioneel meer het terrein van theologen dan van
filosofen, maar misschien gaat dat veranderen nu concrete gevaren aan de
horizon opdoemen. Zo vraagt journalist Sean Coughlan zich niet af “of” de
mensheid het loodje gaat leggen maar “hoe”. Op de BBC-nieuwswebsite
(24 april 2013) besteedt Coughlan aandacht aan het Future of Humanity
Institute in Oxford, dat zich sinds het vorige decennium over de
kwestie buigt. Volgens FHI-directeur Nick Bostrom zou deze eeuw weleens
de laatste kunnen zijn voor de menselijke soort. Bostrom denkt dan niet
aan kernoorlogen, pandemieën, uitbarstende supervulkanen of ontspoorde
asteroïden. Nee, de Oxfordgeleerde wijst op de moderne technologie als
grootste risico: synthetische
biologie, nanotechnologie (zie fotootje) en kunstmatige intelligentie. Het is immers onmogelijk
de onbedoelde, mogelijk catastrofale gevolgen van concrete toepassingen
van tevoren te voorspellen, meent Bostrom. In dit verband is het
interessant het recente boek van Marcel Heerink Zolang je robot maar van je houdt te noemen. De auteur staat
stil bij de aanstaande robotisering van ons leven (met de hulp van KI) en
de mogelijke gevolgen daarvan voor bijvoorbeeld de relatie tussen mens en
robot, de betekenis van emoties, ons zelfbeeld – volg de link voor de inhoudsopgave en achterflaptekst. Zie verder inter-disciplinary.net: Apocalypse: Imagining the End (ook Oxford) >
Project Archive met veel leesmateriaal.
|
|
Zwarte dromen
Zit
je al op Twitter? Heb je al een Facebookpagina? Ga je op voor Google+?
Wordt het dan niet eens tijd om razendsnel uit de wereld van de sociale media te stappen? En als
je nog onderweg daarheen bent, doe je er dan niet beter aan meteen je
koers te verleggen? Vandaag 7 januari 2013 besteedt Filosofie
Magazine aandacht aan het vorig jaar verschenen rapport De
zwarte kant van sociale media. In dit rapport pleiten de auteurs voor
‘Slow-tech’ en waarschuwen indringend voor de ernstige gevaren van de
sociale media. Ze zouden gebruikers dom, asociaal en sensatiebelust
maken, tunnel-vision creëren,
gezondheid en concentratievermogen aantasten, manipulatief gedrag en
webterreur faciliteren, creativiteit en privacy om zeep helpen. Filosofie
Magazine ging te rade bij nieuwe-mediakenner Arjen van Veelen, auteur van
Facebookleven
in 61 eenvoudige overpeinzingen. Hoewel Veelen de gevaren duidelijk
voor ogen staan, nuanceert hij het rapport in sterke mate. Met een min of
meer terloopse verwijzing naar George Orwell, die de impact van centrale
verwarming op het dagelijkse leven beschreef, maakt Veelen, misschien
onbedoeld, echter ook duidelijk dat nieuwe techniek en technologie meer
is dan een waardenvrij, neutraal instrument of foefje. Technologische
vernieuwing kan ingesleten leefpatronen ingrijpend veranderen en niet
noodzakelijk alleen positief. (Genoemde publicaties zijn ook downloadbaar
via de Filosofie Magazine-website.) Recent verschenen verschillende
interessante boeken over het internet, internetgebruik en internetters,
bijvoorbeeld: T. Chatfield, Floreren
in het digitale tijdperk: inhoudsopgave
– achterflaptekst;
K. Damhuis, De
virtuele spiegel. Waarom Facebook ons ongelukkig maakt: inhoudsopgave
– achterflaptekst.
Zie ook hieronder ‘To Facebook or not to Facebook’.
|
|
Banaal kwaad?
Filosofen Hans Achterhuis
en Klaas Rozemond voerden op 18 september 2012 een debat over ‘de
banaliteit van het kwaad’, een inzicht van de Duits-Amerikaanse filosofe Hannah Arendt. In
1961 woonde Arendt het proces bij tegen de SS’er Adolf Eichmann
(zie foto links). Eichmann was als hoge ambtenaar nauw betrokken bij de Holocaust: de moord op onder
andere 6 miljoen joden tijdens de 2e Wereldoorlog. Het viel haar op dat
de SS-Obersturmbannführer een
grijze muis was, een bureaucraat, iemand die zich (zo kameleontisch is
onze menselijke natuur) aan de omstandigheden aanpaste en deed wat hem
werd opgedragen. Eichmann, dat kon iedereen zijn, u en ik. Dit beeld is
onjuist meent Rozemond. Deze SS’er was geen meeloper of de verkeerde man
op de verkeerde plek, maar een idealist die geloofde in de
nazi-ideologie. Rozemond wijst op de filosofe Bettina Stangneth.
Zij zegt dat Eichmann een show opvoerde toen hij zich tijdens zijn proces
voordeed als een klein, vervangbaar radertje in een grote moordmachine.
Door anderen trouwens werd die show met meer succes opgevoerd. In Vaarwel dan! Intellectuelen en hun
illusies (2000) beschrijft Rob Hartmans minder bekende maar even
fanatieke topnazi’s. Hartmans schetst het beeld van hoogopgeleide en
gemotiveerde intellectuelen, die hun kennis en managerskwaliteiten
creatief inzetten om de vijanden van Duitsland – met name de joden – te
bestrijden. Die creatieve, proactieve ijver lijkt ook Eichmann eigen te
zijn geweest. Begin 2012, tijdens een lezing in Den
Haag, vertelde een aanklager in het Eichmannproces, Gabriel Bach, hoe de
SS-man zelfs tegen besluiten van Adolf Hitler inging om meer joden te
kunnen vermoorden. Plaats en tijd: Filosofisch café Felix
en Sofie, Amsterdam, dinsdag 18 september 2012, om 20.00 uur. Lees
meer in Filosofie
Magazine. In nummer 5/2013 van het Historisch
Nieuwsblad wordt een Nederlandse schrijftafelmoordenaar
beschreven: de ideale, ijverige en loyale ambtenaar Jacob Lentz, die
eigenlijk ook na de oorlog niet kon begrijpen wat hij nu precies fout had
gedaan.
|
|
Denkers in debat
Op zijn Religie &
Filosofie webpagina’s is ochtendblad Trouw
eind mei 2012 met een nieuwe rubriek van start gegaan: Denkers in debat. Afgetrapt werd met het nieuwste
boek van Michael J. Sandel: Niet alles is te koop. De morele grenzen van marktwerking
(Utrecht (Ten
Have) 2012) en nu breken filosofen en ethici er de lans over de
fnuikende gevolgen of juist de zegeningen van de vrije markt.
Harvardprofessor Sandel ziet vooral negatieve gevolgen, want de markt
heeft niet alleen een financiële maar ook een morele crisis
voortgebracht. Wanneer alles in ons leven op een af andere vermarkt moet
worden en iets kost of moet opleveren, wordt geld dan het enige dat ons
tot handelen motiveert? Wie wil er dan nog iets voor niets doen, vraagt
Sandel zich af.
|
|
To
Facebook or not to Facebook
Facebook, Twitter, LinkedIn,
YouTube, Hyves,
Schoolbank – deze sociale media
zijn pas zes tot tien jaar oud, maar met hun enorme impact lijkt het
alsof ze er altijd zijn geweest. Meest succesvol was Facebook (sinds
2004). Onomstreden zijn deze social media niet. Privacy, het recht op
vrije meningsuiting en censuur lijken de belangrijkste ethische
pijnpunten. Daarnaast staat nog een aantal kritieken van meer
cultuurfilosofische aard. De Amerikaanse universiteitsdocente Jennifer
Baker Ph.D. probeerde ook de andere richting uit te denken. Zij
onderzocht de morele voordelen van Facebook en ging in discussie
met het essay Hiding
Behind the Screen (2010) van de conservatieve filosoof Roger
Scruton. Baker meent dat Facebook bijvoorbeeld een goed wapen tegen
roddel en achterklap is. Voor het oog van de hele wereld willen de
gebruikers immers hun beste beentje voorzetten en zich zeker niet als
roddelziek of haatdragend afficheren. Volgens onderzoek zouden
regelmatige Facebookgebruikers zichzelf vaker ongelukkiger beschouwen,
maar Jennifer Baker vraagt zich af of
Facebook ons echt ongelukkig maakt. Wie zich trouwens op verantwoorde
wijze aan Facebook wil ontworstelen, kan ook bij Baker terecht. Ze
ontwierp een deugdethische
checklist om na te gaan of Facebook echt bij je past. De Nederlandse
socioloog Koen Damhuis is het met Baker oneens, zie zijn boek De virtuele spiegel. Waarom Facebook
ons ongelukkig maakt (zie inhoud)
bij uitgeverij De Arbeiderspers, die er een Facebookpagina
aan wijdde. In het essay voor de Maand van de Filosofie 2011 Echte vrienden had de filosofe Stine
Jensens de sociale media al eens aan een kritisch onderzoek
onderworpen (zie inhoud
en achterflap).
|
|
U bent g/een filosoof!
Is neuroloog Dick Swaab
g/een filosoof, een filosofisch ontspoorde arts of, ‘gewoon’, een slechte
filosoof? Wat de Groningse hoogleraar psychologie Douwe
Draaisma betreft, is Swaab vooral een filosofisch ontspoorde arts met
teveel zelfvertrouwen. Eraan gewend dat mensen naar hem luisteren, wilde
Swaab na zijn pensionering eens ‘alles’ op een rijtje zetten, concludeert
Draaisma die in februari 2011 een lezing hield over Swaabs boek Wij zijn ons brein (2010).
Volgens psycholoog Draaisma gaat de neuroloog veel te ver in zijn
beweringen. Als arts is Swaab bevoegd te spreken maar wanneer hij
verstrekkende conclusies trekt over misdaad en straf, vrije wil en
verantwoordelijkheid dan is hij dat niet. Daarvoor heeft hij niet het
juiste diploma. Hetzelfde verwijt richtte de Groninger tegen cardioloog Pim
van Lommel, die een boek schreef over bijna-doodervaringen. Een
ingekorte versie van Draaisma’s lezing verscheen in het septembernummer
van De Academische Boekengids: Grensoverschrijding in de wetenschap. In
Groot-Brittanië heeft begin 2011 een vergelijkbare discussie plaatsgehad.
Daar betoogde de Britse arts-filosoof Raymond
Tallis dat neurologen van het allooi van een Dick Swaab terug moeten
in het hok van de medische wetenschap. Zie The Guardian: Neuromania.
|
|
Uitgelezen?
Dan is het tijd om je
eigen leeslijstje te vergelijken met dat van het Engelse dagblad The
Guardian. Deze ‘Krant van het jaar’ heeft op 14 juni 2011 op zijn website een overzicht gepubliceerd met de 100 meest
smaakmakende non-fictie boeken. Wie minder belezen is kan zich aan de
hand van dit overzicht inwerken op thema’s als kunst, cultuur, politiek,
wetenschap, geschiedenis en filosofie. Deze canon heeft wel zijn
beperkingen. Het gaat vaker om twintigste-eeuwse publicaties en bovendien
ligt er een zwaar Anglo-Amerikaans accent op. In de filosofieafdeling
echter liggen de zaken juist omgekeerd: die blijkt vooral continentaal
van karakter en Thomas Kuhn is met zijn The Structure of Scientific Revolutions (1962) de enige
twintigste-eeuwer. Hier vind je ook nog The Anatomy of Melancholy (1621) van Oxford don Robert Burton (1577-1640). Dit werk over oorzaken en
gevolgen van zwaarmoedigheid, eenzaamheid en onaangepastheid en de
remedies daartegen geniet in ons taalgebied weinig bekendheid, maar voor
James Bond-scenarist Anthony
Burgess (+1993) was Burtons
Anatomy een van de meest amusante boeken uit de wereldliteratuur en
een dat nooit verveelt. (Over melancholie gesproken, lees Karin
Johannison, De kamers van de
melancholie: inhoudsopgave
– achterflaptekst.)
Een aantal van de 100 titels is voorzien van een korte samenvatting en
een verwijzing naar gangbare uitgaven. Overigens heeft The Guardian een heel interessante
en altijd actuele filosofieboekenpagina.
|
|
Voor eerdere berichten, zie eerdere berichten
|
|
|
Op zoek naar boeken over ethiek en filosofie?
Op deze website, in
de rubriek Nieuwe
boeken, vind je informatie over eerder en recent verschenen boeken:
recensies en inhoudsopgaven. Zie ook filosofie-online.nl.
|
|
Boeken en tijdschriften op het WWW
Literatuur te over,
maar een bezoekje aan de plaatselijke bibliotheek levert soms weinig op.
Dan maar naar de boekhandel. Ook daar is de kast half gevuld of, erger
nog, er zijn helemaal geen filosofieboeken voorradig. Hoe vind je boeken
over filosofie? Links naar teksten op het Internet, bibliotheken,
boekhandels en uitgevers staan op deze website bij elkaar: Zoeken op het World
Wide Web.
|
|
Gratis gesproken
filosofische teksten
Home-Academy is
onder andere uitgever van gesproken filosofische teksten op CD die ook
als mp3 kunnen worden gedownload. Proefversies van bijvoorbeeld
filosofiecolleges en lezingen kun je gratis van de website downloaden.
Bijvoorbeeld Ger Groots Humanisme
in de Franse filosofie en andere.
|
|
Academische zijlijn
Ethische en
filosofische vragen komen volop aan bod bij universiteiten en
hogescholen, waar professionals zijn aangetrokken om de studenten goed te
bedienen. De Nederlandse universiteiten en slechts twee hogescholen
(Saxion en Hogeschool Utrecht) organiseren echter ook een nevenprogramma
met discussies, cursussen en podiumprogramma’s op het gebied van
wetenschap, kunst en cultuur, het zogenaamde Studium Generale. Vaak staan daar filosofische en ethische
kwesties centraal of komen ze er min of meer zijdelings aan bod. De
voorjaarsprogramma’s staan nu stevig in de steigers. Het loont dus de
moeite er een kijkje te nemen. Op de website studiumgenerale.nl
vind je links naar de programma’s van de universiteiten en die twee
hogescholen.
|
|
sitemap
|
|
|
|