Spinoza’s drukker ontmaskerd Van Spinoza’s hoofdwerken – de Tractatus theologico-politicus uit 1670 en de Ethica uit 1677 – was tot nu toe onbekend wie de drukker was. Maar door het vergelijken van versierde drukletters en ornamenten konden studenten boekwetenschap Trude Dijkstra en Rindert Jagersma onlangs achterhalen dat achter het drukkerspseudoniem Henricus Künrath uit Hamburg de Amsterdammer Israël de Paul (1630-1680) schuilgaat. Het is een interessante ontdekking, omdat het iets zichtbaar maakt van Spinoza’s netwerk. In het geval van Baruch de Spinoza (1632-1677) was deze geheimdoenerij niet zonder reden. Spinoza hield er inzake religie, bijbel en politieke ordening nogal afwijkende meningen op na. En hoewel er in Nederland een toleranter intellectueel klimaat heerste dan in veel omringende landen, werden boeken regelmatig verboden en verbrand, auteurs en drukkers vervolgd, hetzij door stadsbesturen, hetzij door een hogere overheid. Wie de constante stroom Spinozaliteratuur in ogenschouw neemt kan zich alleen maar verbazen, dat er nog altijd vondsten als deze worden gedaan. Het Belgisch tijdschrift Knack stond er uitgebreid bij stil. Zie ook het uitvoerige Weblog over Spinoza, Spinozisme en Spinozana. Denker des Vaderlands Dit is tot 23 mei 2013 Hans Achterhuis. Op die dag namelijk gaat Achterhuis het stokje doorgeven aan René Gude (zie foto). In de Aula van het Utrechtse Academiegebouw (naast de Domtoren) zullen beide denkers met elkaar het gesprek aangaan. Welke onderwerpen verdienen de komende twee jaar de aandacht van de nieuwe Denker des Vaderlands? Heeft Achterhuis nog een boodschap voor zijn opvolger? Tijdens een heuse balkonscene zal Achterhuis in elk geval ’n laatste gedachte meegeven aan het publiek. Ook Gude geeft er zijn visitekaartje af. De feestelijke overdracht wordt georganiseerd door Studium Generale in samenwerking met uitgeverij Lemniscaat, dagblad Trouw en de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISvW). Zie ook de website Denker des Vaderlands en Filosofie Magazine met enkele videoclips met René Gude. De plechtigheid begint om 20.00 uur en duurt tot 22.00 uur. “Hoe raakt de mensheid uitgeroeid?” Het einde van de mensheid is traditioneel meer het terrein van theologen dan van filosofen, maar misschien gaat dat veranderen nu concrete gevaren aan de horizon opdoemen. Zo vraagt journalist Sean Coughlan zich niet af “of” de mensheid het loodje gaat leggen maar “hoe”. Op de BBC-nieuwswebsite (24 april 2013) besteedt Coughlan aandacht aan het Future of Humanity Institute in Oxford, dat zich sinds het vorige decennium over de kwestie buigt. Volgens FHI-directeur Nick Bostrom zou deze eeuw weleens de laatste kunnen zijn voor de menselijke soort. Bostrom denkt dan niet aan kernoorlogen, pandemieën, uitbarstende supervulkanen of ontspoorde asteroïden. Nee, de Oxfordgeleerde wijst op de moderne technologie als grootste risico: synthetische biologie, nanotechnologie (zie fotootje) en kunstmatige intelligentie. Het is immers onmogelijk de onbedoelde, mogelijk catastrofale gevolgen van concrete toepassingen van tevoren te voorspellen, meent Bostrom. In dit verband is het interessant het recente boek van Marcel Heerink Zolang je robot maar van je houdt te noemen. De auteur staat stil bij de aanstaande robotisering van ons leven (met de hulp van KI) en de mogelijke gevolgen daarvan voor bijvoorbeeld de relatie tussen mens en robot, de betekenis van emoties, ons zelfbeeld – volg de link voor de inhoudsopgave en achterflaptekst. Zie verder inter-disciplinary.net: Apocalypse: Imagining the End (ook Oxford) > Project Archive met veel leesmateriaal. Zwarte dromen Zit je al op Twitter? Heb je al een Facebookpagina? Ga je op voor Google+? Wordt het dan niet eens tijd om razendsnel uit de wereld van de sociale media te stappen? En als je nog onderweg daarheen bent, doe je er dan niet beter aan meteen je koers te verleggen? Vandaag 7 januari 2013 besteedt Filosofie Magazine aandacht aan het vorig jaar verschenen rapport De zwarte kant van sociale media. In dit rapport pleiten de auteurs voor ‘Slow-tech’ en waarschuwen indringend voor de ernstige gevaren van de sociale media. Ze zouden gebruikers dom, asociaal en sensatiebelust maken, tunnel-vision creëren, gezondheid en concentratievermogen aantasten, manipulatief gedrag en webterreur faciliteren, creativiteit en privacy om zeep helpen. Filosofie Magazine ging te rade bij nieuwe-mediakenner Arjen van Veelen, auteur van Facebookleven in 61 eenvoudige overpeinzingen. Hoewel Veelen de gevaren duidelijk voor ogen staan, nuanceert hij het rapport in sterke mate. Met een min of meer terloopse verwijzing naar George Orwell, die de impact van centrale verwarming op het dagelijkse leven beschreef, maakt Veelen, misschien onbedoeld, echter ook duidelijk dat nieuwe techniek en technologie meer is dan een waardenvrij, neutraal instrument of foefje. Technologische vernieuwing kan ingesleten leefpatronen ingrijpend veranderen en niet noodzakelijk alleen positief. (Genoemde publicaties zijn ook downloadbaar via de Filosofie Magazine-website.) Recent verschenen verschillende interessante boeken over het internet, internetgebruik en internetters, bijvoorbeeld: T. Chatfield, Floreren in het digitale tijdperk: inhoudsopgave – achterflaptekst; K. Damhuis, De virtuele spiegel. Waarom Facebook ons ongelukkig maakt: inhoudsopgave – achterflaptekst. Zie ook hieronder ‘To Facebook or not to Facebook’. Banaal kwaad? Filosofen Hans Achterhuis en Klaas Rozemond voerden op 18 september 2012 een debat over ‘de banaliteit van het kwaad’, een inzicht van de Duits-Amerikaanse filosofe Hannah Arendt. In 1961 woonde Arendt het proces bij tegen de SS’er Adolf Eichmann (zie foto links). Eichmann was als hoge ambtenaar nauw betrokken bij de Holocaust: de moord op onder andere 6 miljoen joden tijdens de 2e Wereldoorlog. Het viel haar op dat de SS-Obersturmbannführer een grijze muis was, een bureaucraat, iemand die zich (zo kameleontisch is onze menselijke natuur) aan de omstandigheden aanpaste en deed wat hem werd opgedragen. Eichmann, dat kon iedereen zijn, u en ik. Dit beeld is onjuist meent Rozemond. Deze SS’er was geen meeloper of de verkeerde man op de verkeerde plek, maar een idealist die geloofde in de nazi-ideologie. Rozemond wijst op de filosofe Bettina Stangneth. Zij zegt dat Eichmann een show opvoerde toen hij zich tijdens zijn proces voordeed als een klein, vervangbaar radertje in een grote moordmachine. Door anderen trouwens werd die show met meer succes opgevoerd. In Vaarwel dan! Intellectuelen en hun illusies (2000) beschrijft Rob Hartmans minder bekende maar even fanatieke topnazi’s. Hartmans schetst het beeld van hoogopgeleide en gemotiveerde intellectuelen, die hun kennis en managerskwaliteiten creatief inzetten om de vijanden van Duitsland – met name de joden – te bestrijden. Die creatieve, proactieve ijver lijkt ook Eichmann eigen te zijn geweest. Begin 2012, tijdens een lezing in Den Haag, vertelde een aanklager in het Eichmannproces, Gabriel Bach, hoe de SS-man zelfs tegen besluiten van Adolf Hitler inging om meer joden te kunnen vermoorden. Plaats en tijd: Filosofisch café Felix en Sofie, Amsterdam, dinsdag 18 september 2012, om 20.00 uur. Lees meer in Filosofie Magazine. In nummer 5/2013 van het Historisch Nieuwsblad wordt een Nederlandse schrijftafelmoordenaar beschreven: de ideale, ijverige en loyale ambtenaar Jacob Lentz, die eigenlijk ook na de oorlog niet kon begrijpen wat hij nu precies fout had gedaan. Denkers in debat Op zijn Religie & Filosofie webpagina’s is ochtendblad Trouw eind mei 2012 met een nieuwe rubriek van start gegaan: Denkers in debat. Afgetrapt werd met het nieuwste boek van Michael J. Sandel: Niet alles is te koop. De morele grenzen van marktwerking (Utrecht (Ten Have) 2012) en nu breken filosofen en ethici er de lans over de fnuikende gevolgen of juist de zegeningen van de vrije markt. Harvardprofessor Sandel ziet vooral negatieve gevolgen, want de markt heeft niet alleen een financiële maar ook een morele crisis voortgebracht. Wanneer alles in ons leven op een af andere vermarkt moet worden en iets kost of moet opleveren, wordt geld dan het enige dat ons tot handelen motiveert? Wie wil er dan nog iets voor niets doen, vraagt Sandel zich af. To Facebook or not to Facebook Facebook, Twitter, LinkedIn, YouTube, Hyves, Schoolbank – deze sociale media zijn pas zes tot tien jaar oud, maar met hun enorme impact lijkt het alsof ze er altijd zijn geweest. Meest succesvol was Facebook (sinds 2004). Onomstreden zijn deze social media niet. Privacy, het recht op vrije meningsuiting en censuur lijken de belangrijkste ethische pijnpunten. Daarnaast staat nog een aantal kritieken van meer cultuurfilosofische aard. De Amerikaanse universiteitsdocente Jennifer Baker Ph.D. probeerde ook de andere richting uit te denken. Zij onderzocht de morele voordelen van Facebook en ging in discussie met het essay Hiding Behind the Screen (2010) van de conservatieve filosoof Roger Scruton. Baker meent dat Facebook bijvoorbeeld een goed wapen tegen roddel en achterklap is. Voor het oog van de hele wereld willen de gebruikers immers hun beste beentje voorzetten en zich zeker niet als roddelziek of haatdragend afficheren. Volgens onderzoek zouden regelmatige Facebookgebruikers zichzelf vaker ongelukkiger beschouwen, maar Jennifer Baker vraagt zich af of Facebook ons echt ongelukkig maakt. Wie zich trouwens op verantwoorde wijze aan Facebook wil ontworstelen, kan ook bij Baker terecht. Ze ontwierp een deugdethische checklist om na te gaan of Facebook echt bij je past. De Nederlandse socioloog Koen Damhuis is het met Baker oneens, zie zijn boek De virtuele spiegel. Waarom Facebook ons ongelukkig maakt (zie inhoud) bij uitgeverij De Arbeiderspers, die er een Facebookpagina aan wijdde. In het essay voor de Maand van de Filosofie 2011 Echte vrienden had de filosofe Stine Jensens de sociale media al eens aan een kritisch onderzoek onderworpen (zie inhoud en achterflap). U bent g/een filosoof! Is neuroloog Dick Swaab g/een filosoof, een filosofisch ontspoorde arts of, ‘gewoon’, een slechte filosoof? Wat de Groningse hoogleraar psychologie Douwe Draaisma betreft, is Swaab vooral een filosofisch ontspoorde arts met teveel zelfvertrouwen. Eraan gewend dat mensen naar hem luisteren, wilde Swaab na zijn pensionering eens ‘alles’ op een rijtje zetten, concludeert Draaisma die in februari 2011 een lezing hield over Swaabs boek Wij zijn ons brein (2010). Volgens psycholoog Draaisma gaat de neuroloog veel te ver in zijn beweringen. Als arts is Swaab bevoegd te spreken maar wanneer hij verstrekkende conclusies trekt over misdaad en straf, vrije wil en verantwoordelijkheid dan is hij dat niet. Daarvoor heeft hij niet het juiste diploma. Hetzelfde verwijt richtte de Groninger tegen cardioloog Pim van Lommel, die een boek schreef over bijna-doodervaringen. Een ingekorte versie van Draaisma’s lezing verscheen in het septembernummer van De Academische Boekengids: Grensoverschrijding in de wetenschap. In Groot-Brittanië heeft begin 2011 een vergelijkbare discussie plaatsgehad. Daar betoogde de Britse arts-filosoof Raymond Tallis dat neurologen van het allooi van een Dick Swaab terug moeten in het hok van de medische wetenschap. Zie The Guardian: Neuromania. Uitgelezen? Dan is het tijd om je eigen leeslijstje te vergelijken met dat van het Engelse dagblad The Guardian. Deze ‘Krant van het jaar’ heeft op 14 juni 2011 op zijn website een overzicht gepubliceerd met de 100 meest smaakmakende non-fictie boeken. Wie minder belezen is kan zich aan de hand van dit overzicht inwerken op thema’s als kunst, cultuur, politiek, wetenschap, geschiedenis en filosofie. Deze canon heeft wel zijn beperkingen. Het gaat vaker om twintigste-eeuwse publicaties en bovendien ligt er een zwaar Anglo-Amerikaans accent op. In de filosofieafdeling echter liggen de zaken juist omgekeerd: die blijkt vooral continentaal van karakter en Thomas Kuhn is met zijn The Structure of Scientific Revolutions (1962) de enige twintigste-eeuwer. Hier vind je ook nog The Anatomy of Melancholy (1621) van Oxford don Robert Burton (1577-1640). Dit werk over oorzaken en gevolgen van zwaarmoedigheid, eenzaamheid en onaangepastheid en de remedies daartegen geniet in ons taalgebied weinig bekendheid, maar voor James Bond-scenarist Anthony Burgess (+1993) was Burtons Anatomy een van de meest amusante boeken uit de wereldliteratuur en een dat nooit verveelt. (Over melancholie gesproken, lees Karin Johannison, De kamers van de melancholie: inhoudsopgave – achterflaptekst.) Een aantal van de 100 titels is voorzien van een korte samenvatting en een verwijzing naar gangbare uitgaven. Overigens heeft The Guardian een heel interessante en altijd actuele filosofieboekenpagina. Voor eerdere berichten, zie eerdere berichten

Op zoek naar boeken over ethiek en filosofie? Op deze website, in de rubriek Nieuwe boeken, vind je informatie over eerder en recent verschenen boeken: recensies en inhoudsopgaven. Zie ook filosofie-online.nl. Boeken en tijdschriften op het WWW Literatuur te over, maar een bezoekje aan de plaatselijke bibliotheek levert soms weinig op. Dan maar naar de boekhandel. Ook daar is de kast half gevuld of, erger nog, er zijn helemaal geen filosofieboeken voorradig. Hoe vind je boeken over filosofie? Links naar teksten op het Internet, bibliotheken, boekhandels en uitgevers staan op deze website bij elkaar: Zoeken op het World Wide Web. Gratis gesproken filosofische teksten Home-Academy is onder andere uitgever van gesproken filosofische teksten op CD die ook als mp3 kunnen worden gedownload. Proefversies van bijvoorbeeld filosofiecolleges en lezingen kun je gratis van de website downloaden. Bijvoorbeeld Ger Groots Humanisme in de Franse filosofie en andere. Academische zijlijn Ethische en filosofische vragen komen volop aan bod bij universiteiten en hogescholen, waar professionals zijn aangetrokken om de studenten goed te bedienen. De Nederlandse universiteiten en slechts twee hogescholen (Saxion en Hogeschool Utrecht) organiseren echter ook een nevenprogramma met discussies, cursussen en podiumprogramma’s op het gebied van wetenschap, kunst en cultuur, het zogenaamde Studium Generale. Vaak staan daar filosofische en ethische kwesties centraal of komen ze er min of meer zijdelings aan bod. De voorjaarsprogramma’s staan nu stevig in de steigers. Het loont dus de moeite er een kijkje te nemen. Op de website studiumgenerale.nl vind je links naar de programma’s van de universiteiten en die twee hogescholen. sitemap