sitemap

2012 Rousseaujaar Binnenkort is het 300 jaar geleden dat de filosoof Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) in Genève werd geboren, maar zijn ideeën zijn nog altijd actueel. Rousseau meende bijvoorbeeld dat de mens van nature goed is, maar dat cultuur en samenleving hem of haar slecht maakt. Om die reden moesten opvoeders heel voorzichtig en anti-autoritair te werk gaan, zodat de natuurlijke goedheid van kinderen in tact bleef. Invloedrijk was Rousseau’s Over het maatschappelijke verdrag. Het in 1762 verschenen boek zou aan de basis staan van de moderne democratie, omdat het de volkswil centraal stelt en bijvoorbeeld niet de individuele wil van een absolute koning. Maar ditzelfde idee vormde ook de grondslag voor de totalitaire staat, want de volkswil van alle mensen samen telt, niet de vrije wil van ieder individu afzonderlijk. Als een van de intellectuele vaders van de Franse Revolutie (1789) is de Frans-Zwitserse filosoof bijgezet in het Parijse Panthéon, waar een brandende toorts vanuit het graf het heden verlicht. Recent verscheen bij Ten Have een nieuwe biografie over de veel geprezen en vaak verguisde Franse Zwitser: Leo Damrosch, Jean-Jacques Rousseau. Een rusteloos genie. En op 24 november 2011 werd Rousseau uigeroepen tot de eerste postume winnaar van de Spinozalens. Deze prijs wil de aandacht vestigen op vragen rond ethiek en moraal, maar met Rousseau komt bijvoorbeeld ook de politieke filosofie duidelijk in beeld. Voor meer informatie, zie de Rousseau-agenda van Filosofie Magazine. Gehypte milieuramp Van de hand van journalist Jaffe Vink verscheen afgelopen oktober 2011 Het Gifschip. Dit boek gaat over het schip Probo Koala, dat in 2006 giftig afval afleverde in Ivoorkust, zonder dat de eigenaar van het afval Trafigura wist of het wel goed verwerkt zou worden. In Europese havensteden was het afval eerder al geweigerd. Het gif werd gedumpt en volgens de Ivoriaanse overheid vielen er zestien doden en kregen honderdduizend mensen gezondheidsproblemen. Vink verwijt in Het Gifschip journalist Jeroen Trommelen (de Volkskrant) en milieuorganisatie Greenpeace, met wie Trommelen nauw contact had, dat ze rond die affaire paniek wilden zaaien: ‘Het is duidelijk dat het afval nooit zo gedumpt had mogen worden...Maar er zat geen dodelijk gif in het afval. De Volkskrant en Greenpeace zijn handelaren in angst.’ Op de rol van Trafigura gaat Vink echter niet in – een van de redenen waarom mediasocioloog Peter Vasterman het boek een ‘gemiste kans’ noemt. Avondkrant NRC suggereert in de wetenschapsbijlage van 19 november 2011 dat ziekte het gevolg was van massahysterie, gevoed door media en overheid. De kwestie is ook ethisch interessant. Slechts enkele vragen... Tot op welke hoogte kunnen journalisten zich laten coachen door deskundigen? Moeten milieuorganisaties zich veelmeer beperken tot feitelijke in plaats van mogelijke milieueffecten? Is het misschien beter dat overheid en media geen informatie verstrekken over (mogelijke) gezondheidsrisico’s? En wat te denken van het afgeven van afval in landen, waar verwerkingsfaciliteiten, regelgeving of controle ontbreken? Laten wij ons inderdaad leiden door doemdenken en angstprofeten terwijl de vooruitgang in techniek en wetenschap onderbelicht blijft? – het onderwerp van Vinks volgende boek. U bent g/een filosoof! Is neuroloog Dick Swaab g/een filosoof, een filosofisch ontspoorde arts of, ‘gewoon’, een slechte filosoof? Wat de Groningse hoogleraar psychologie Douwe Draaisma betreft, is Swaab vooral een filosofisch ontspoorde arts met teveel zelfvertrouwen. Eraan gewend dat mensen naar hem luisteren, wilde Swaab na zijn pensionering eens ‘alles’ op een rijtje zetten, concludeert Draaisma die in februari 2011 een lezing hield over Swaabs boek Wij zijn ons brein (2010). Volgens psycholoog Draaisma gaat de neuroloog veel te ver in zijn beweringen. Als arts is Swaab bevoegd te spreken maar wanneer hij verstrekkende conclusies trekt over misdaad en straf, vrije wil en verantwoordelijkheid dan is hij dat niet. Daarvoor heeft hij niet het juiste diploma. Hetzelfde verwijt richtte de Groninger tegen cardioloog Pim van Lommel, die een boek schreef over bijna-doodervaringen. Een ingekorte versie van Draaisma’s lezing verscheen in het septembernummer van De Academische Boekengids: Grensoverschrijding in de wetenschap. In Groot-Brittanië heeft begin 2011 een vergelijkbare discussie plaatsgehad. Daar betoogde de Britse arts-filosoof Raymond Tallis dat neurologen van het allooi van een Dick Swaab terug moeten in het hok van de medische wetenschap. Zie The Guardian: Neuromania. Uitgelezen? Dan is het tijd om je eigen leeslijstje te vergelijken met dat van het Engelse dagblad The Guardian. Deze ‘Krant van het jaar’ heeft op 14 juni 2011 op zijn website een overzicht gepubliceerd met de 100 meest smaakmakende non-fictie boeken. Wie minder belezen is kan zich aan de hand van dit overzicht inwerken op thema’s als kunst, cultuur, politiek, wetenschap, geschiedenis en filosofie. Deze canon heeft wel zijn beperkingen. Het gaat vaker om twintigste-eeuwse publicaties en bovendien ligt er een zwaar Anglo-Amerikaans accent op. In de filosofieafdeling echter liggen de zaken juist omgekeerd: die blijkt vooral continentaal van karakter en Thomas Kuhn is met zijn The Structure of Scientific Revolutions (1962) de enige twintigste-eeuwer. Hier vind je ook nog The Anatomy of Melancholy (1621) van Oxford don Robert Burton (1577-1640). Dit werk over oorzaken en gevolgen van zwaarmoedigheid, eenzaamheid en onaangepastheid en de remedies daartegen geniet in ons taalgebied weinig bekendheid, maar voor James Bond-scenarist Anthony Burgess (+1993) was Burtons Anatomy een van de meest amusante boeken uit de wereldliteratuur en een dat nooit verveelt. Een aantal van de 100 titels is voorzien van een korte samenvatting en een verwijzing naar gangbare uitgaven. Overigens heeft The Guardian een heel interessante en altijd actuele filosofieboekenpagina. ‘Kwijnend en richtingloos?’ Het is menens in het tijdschrift Philosophy Now (2011/januari-februari). Niets minder dan De dood van de ethiek staat er ter discussie, en vandaar ook de vraag hierboven van professor Joel Marks,die het redactioneel verzorgde. Marks heeft hetdus overdene aanstaande dook. Het waarom van deze dodelijke ziekte? Die ligt bij het verdwijnen van het objectieve, metafysische fundament onder de ethiek: er is geen God of iets goddelijks die de ethiek autoriteit kan verschaffen. Moreel scepticisme en moreel relativisme treden er voor in de plaats. Dé ethiek bestaat niet. Wel hebben mensen morele gevoelens die cultureel bepaald zijn, stelt een van de bijdragen in Philosophy Now, en dit is trouwens ook de mening van Marks zelf. Ethische keuzes zijn hooguit de uitkomst van iemands individuele biografie: mijn ethiek is wat/wie ik in mijn leven ben geworden. Een andere auteur meent dat ethiek en religie even ‘dwaas als schadelijk’ zijn en pleit voor de afschaffing van beide. In een volgend artikel komt het moreel fictionalisme aan bod: al bestaat er geen objectieve ethiek, je kunt doen alsof. Over dat laatste schreef de Belg Patrick Loobuyck een dik maar interessant boek: Moraal zonder God? Pleidooi voor moreel fictionalisme (zie nieuwe boeken 2000-2005). Academische zijlijn Ethische en filosofische vragen komen volop aan bod bij universiteiten en hogescholen, waar professionals zijn aangetrokken om de studenten goed te bedienen. De Nederlandse universiteiten en slechts een hogeschool (Saxion) organiseren echter ook een nevenprogramma met discussies, cursussen en podiumprogramma's op het gebied van wetenschap, kunst en cultuur, het zogenaamde Studium Generale. Vaak staan daar filosofische en ethische kwesties centraal of komen ze er min of meer zijdelings aan bod. De voorjaarsprogramma’s staan nu stevig in de steigers. Het loont dus de moeite er een kijkje te nemen. Op Studium Generale.nl vind je links naar de programma’s van de universiteiten en die ene hogeschool. Ethische robot? Een machine met een eigen geweten, met authentiek moreel inzicht, kan zoiets bestaan? Het Amerikaanse echtpaar Susan en Michael Anderson meent van wel. Filosofe Susan en computerwetenschapper Michael tonen op YouTube een robot die patiënten eraan moet herinneren hun pillen in te nemen en die desnoods de doktor inschakelt als patiënten hun pillen niet willen innemen. In het filmpje vraagt Michael Anderson zich af, of we liever een machine hebben die mensen helpt en ethisch is dan een machine die gewoon een machine is. Zijn vrouw Susan meent zelfs dat machines iets aan mensen kunnen leren over goed en slecht; mensen schieten immers vaak moreel tekort... Of geldt voor deze robot toch wat voor de meeste robots (tot nu toe) waar is: er komt niet meer uit dan wat mensen er in programmeren. Zie de korte bijdrage van Maarten Meesters op de website van Filosofie Magazine (12-12-2010) met enkele links. Gratis gesproken filosofische teksten Home-Academy is onder andere uitgever van gesproken filosofische teksten op CD die ook als mp3 kunnen worden gedownload. Proefversies van bijvoorbeeld filosofiecolleges en lezingen kun je gratis van de website downloaden. Bijvoorbeeld Ger Groots Humanisme in de Franse filosofie en andere. Vrijgevige misantroop Al bij zijn dood, nu 150 jaar geleden, had de filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860) de reputatie van een echte mensenverachter. Zijn ‘sociale kring’ beperkte zich tijdens zijn laatste levensjaren vooral tot poedel Butz die hij, wanneer dat nodig was, uitschold met ‘jij mens’. Over de mens is Schopenhauer geheel pessimistisch. Die wordt namelijk voortgedreven door een blinde wil, die hem ertoe aanzet zichzelf te bewijzen en voort te planten. Vandaar zijn egoïsme, bezits- en veroveringsdrang. Maar dat alles maakt de mens niet gelukkig. Lukt het hem niet om zijn doelen te bereiken, dan volgt frustratie. Slaagt hij er wel in, dan is verveling zijn deel, totdat in de mens een nieuw verlangen ontstaat. Het leven noemt Schopenhauer daarom lijden. Meester over zijn lot is de mens dus bepaald niet en troost voor zijn deplorabele situatie is er evenmin: Schopenhauer geloofde niet in een religie of in God. Wel kan de mens zich oefenen in deugdzaamheid om de egoïstische wil te overwinnen. Nu, 150 jaar na zijn dood, blijft Schopenhauer lezenswaardig, om zijn schrijfstijl en inzichten. Maar ook om zijn humor. Zo noemt hij de verleidelijkheid van jonge vrouwen een ‘Knalleffekt’ van de natuur. Na zijn dood liet de misantropische en pessimistische wilsfilosoof een groot deel van zijn vermogen na voor de armen. Recent verscheen van Dieter Birnbacher Schopenhauer. De macht van de wil bij uitgeverij Klement. Hier staan Schopenhauers ideeën centraal. Lees de inhoudsopgave en achterflaptekst. Dit jaar publiceerde uitgeverij Olympus een goedkope editie van de biografie Arthur Schopenhauer. De woelige jaren van de filosofie door Rüdiger Safranski. Lees de inhoudsopgave en achterflaptekst. Zie ook op deze website: Recente boeken van en over bekende filosofen, ethici en denkers. Sekseverschillen in de kliko? Al te ambitieuze politici... De Franse denker Alain Finkielkraut (zie foto) heeft er weinig mee op. Ze bedrijven doorgaans radicale politiek. Vanuit ‘de gedachte dat “ieder probleem een oplossing heeft – om een politieke oplossing vraagt”‘ streven deze politici er naar ‘alle menselijke onvolmaaktheid, leed en rampzaligheid’ uit te bannen. De radicale politiek is een soort vuilafhaaldienst, die alles wat voos, vies en slecht is afvoert. En daar zit een probleem. Je komt, filosofiehistorisch, dan al gauw bij filosoof Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) uit die totalitaire wereldverbeteraars inspireerde, bijvoorbeeld in de Sovjet-Unie. In dagblad Trouw van 3 augustus 2010 past filosoof Sebastien Valkenberg Finkielkrauts ideeën toe op Euro-commissaris Vivianne Redding. Redding, die de portefeuille justitie en mensenrechten beheert, pleitte onlangs voor verplichte ‘vrouwenquota’ in het bedrijfsleven. Zo moeten meer vrouwen in topbanen aan de slag komen, wanneer bedrijven er niet in slagen de verschillen tussen man en vrouw op te heffen. Valkenberg onderzoekt de vraag of je zulke emancipatoire idealen moet afdwingen. Van Finkielkraut verscheen begin september Een intelligent hart. Hoe romans je helpen in het leven. Lees hier de inhoudsopgave – achterflap.

Op zoek naar boeken over ethiek en filosofie? Op deze website, in de rubriek Nieuwe boeken, vind je informatie over eerder en recent verschenen boeken: recensies en inhoudsopgaven. Zie ook filosofie-online.nl. Socrateswisselbeker 2011 De Socrateswisselbeker, de prijs voor het meest prikkelende, Nederlandstalige filosofieboek dat in het voorgaande jaar 2010 is verschenen, gaat naar Hans Achterhuis De utopie van de vrije markt (uitgeverij Lemniscaat). In deze goed leesbare studie maakt Achterhuis duidelijk dat de vrije markt geen onfeilbare natuurwet is, niet altijd heeft bestaan en bovendien zijn utopische belofte niet waarmaakt. Hij bestrijdt de opvattingen van de in de VS nog altijd zeer populaire Amerikaans-Russische schrijfster Ayn Rand (1905-1982). Rand meende dat individuele hebzucht de enige garantie vormt voor economische vooruitgang, welvaart en persoonlijk geluk. Lees hier de inhoud en achterflaptekst en een bespreking op de Volkskrantwebsite. Ter zijde: YouTube is rijk gevuld met clips voor, met, tegen en over Ayn Rand, onder andere uit Southpark en The Simpsons. Ook voor andere filosofen kun je bij YouTube terecht. Tijdens de Maand van de Filosofie 2011 werd Achterhuis nog benoemd tot ‘Denker des Vaderlands’. Zijn termijn loopt tot 2013. Essay van de Maand van de Filosofie 2011 We luisteren mensen af, bespieden ze en hongeren naar intieme details. Intussen beschermen we onszelf door muren te bouwen en firewalls aan te leggen. Het is paradoxaal: hoe meer we ons afschermen voor gluurders en afluisteraars, hoe exhibitionistischer we tegelijkertijd worden. Sociale media als Twitter en Facebook lopen over van de zelfontboezemingen: ‘Zie mij!’ De begrippen ‘privé’ en ‘publiek’, ‘intimiteit’ en ‘intimidatie’ zijn dringend aan vernieuwing toe, zo betoogt Stine Jensen in het sprankelend essay Echte vrienden dat ze schreef voor de Maand van de Filosofie (april). Het thema van de Maand van de Filosofie 2011 is ‘Het echte leven’. Echte vrienden verschijnt eind maart bij de uitgeverij Lemniscaat. Lees hier de inhoudsopgave en achterflaptekst. Boeken en tijdschriften op het WWW Literatuur te over, maar een bezoekje aan de plaatselijke bibliotheek levert soms weinig op. Dan maar naar de boekhandel. Ook daar is de kast half gevuld of, erger nog, er zijn helemaal geen filosofieboeken voorradig. Hoe vind je boeken over filosofie? Links naar teksten op het Internet, bibliotheken, boekhandels en uitgevers staan op deze website bij elkaar: Zoeken op het World Wide Web. Voor eerdere berichten, zie eerdere berichten